Demo Cultuur van het District

Sinds de zomer van 2022 wordt gewerkt aan de regiodeal North Sea Port District (NSPD). North Sea Port District is het gebied en samenwerkingsverband van zes gemeenten (Vlissingen, Borsele, Terneuzen, Evergem, Zelzate en Gent), twee provincies en het Rijk. Naast het versterken van het innovatieve karakter van de regio is een belangrijke doelstelling om de omgevingskwaliteit en leefbaarheid in het havengebied Gent-Vlissingen te vergroten. Breed gedeeld binnen NSPD is de wens om het gebied meer als één regio te benaderen en ook als zodanig te presenteren. Dus, een sterke economische groeikern voor Nederland en Vlaanderen waar het fijn wonen, werken en leven is. Echter, samenhang en verbinding is geen sinecure in een gebied met een spanwijdte van Gent – Vlissingen over de landsgrenzen België-Nederland, drie Zeeuwse regio’s en de Westerschelde. Binnen het NSPD-demoproject Cultuur wordt gewerkt aan versterking van de culturele uitwisseling met als  ambitie om NSPD te ontwikkelen als een culturele topregio. Gent kandideert zich voor culturele hoofdstad van Europa in 2030.

Een belangrijke pijler voor de ontwikkeling van de regio is de vergroening van het gebied door middel van zogeheten ‘koppelingsgebieden’. Groenbuffers die de overgang tussen industrie en woonomgeving verzachten. Binnen NSPD gaat het om onder meer om het Stadslandgoed Vlissingen (JCV), het Sloebos in de gemeente Borsele, het herdenkingsbos bij Hoek. Andere locaties binnen NSPD die worden ontwikkeld zijn de Spuikom Vlissingen, het stadhuisplein Terneuzen. Ook Gent heeft een vergroeningsopgave.

Alle fysieke, maar ook mentale ‘grenzen’ en wellicht barrières in culturele identiteit, landschap, bevolkingssamenstelling en karakter zijn problematisch als we de regio meer als een geheel willen presenteren. Dit vraagt om een meer conceptuele benadering om een gebied dat zo uitgestrekt en verschillend is in samenhang te bezien en te verbinden. Kan hier vanuit de conceptuele en beeldende kunst een perspectief geschetst worden?

Overwegingen

Bij de uitwerking van de regiodeal is het idee ontstaan om de verschillende koppelingsgebieden, en andere mogelijke toekomstige ruimtelijke inpassingen te combineren en te verbinden door middel van landschapskunst en ‘Land Art’. Daarbij kunnen de bovenstaande concentratiegebieden als verdichte groene ‘parels’ worden afgewisseld door verbindende lijnen, ofwel een ‘ketting’. Aangezien veel van de bovengenoemde gebieden op enig moment in uitwerking en uitvoering komen, maar nu nog vrij abstract zijn, is er nu de kans om vanuit een meer conceptuele en kunstzinnige benadering naar het gebied te kijken. In samenhang en verbinding dus, waarbij de regio op een spannende manier wordt gepresenteerd. Daarmee kan in potentie een 50 km lange keten ontstaan, die kan dienen als ‘onderlegger’ voor de samenwerking tussen Gent – Zeeland op het gebied van Gent Culturele hoofdstad 2030.

In Zeeland grijpt de toepassing van omgevingskunst en Land-Art terug op eerdere projecten, zoals “Abri” (Marinus Boezem/1994) op Neeltje Jans en Polderpeil in de Wilhelminapolder (Michael Beutler/2014). 

In uitvoering kunnen in beginsel alle kunstvormen worden gebruikt, of het nu de inzet van de groen of water is, dan wel andere vormen (beelden, installaties). Daarbij kunnen overgangen tussen industrie en omgeving worden verzacht of juist geaccentueerd (omarmen eigenheid gebied). Denk bijv. aan (licht)kunstwerken op silo’s, of wellicht zelfs het benutten van het affakkelen van DOW. 

Het idee is om conceptueel kunstenaar Marinus Boezem (*Leerdam, 1934) de opdracht te geven een ontwerp te maken voor de verbinding Zeeland – Gent, en een concrete uitwerking voor het stadslandgoed bij het JCV. Boezem is een toonaangevende conceptueel kunstenaar met een lange staat van dienst, onder meer bekend geworden door zijn Groene kathedraal in Flevoland. Op 27 oktober jl. is Boezem door Commissaris van de Koning Han Polman onderscheiden met de Commissarispenning voor bijzondere verdiensten. Boezem heeft ook een lange traditie van samenwerking met SMAK, en het Atelier van de Rijksbouwmeester.

Concrete oplossing en vervolgstappen

De laatste maanden is over het idee op ambtelijk niveau van gedachten gewisseld met de betrokken overheden in NSDP-verband, dus de zes gemeenten (incl. Stad Gent), de provincie en het Rijk (Rijksvastgoedbedrijf en Atelier Rijksbouwmeester). Alle partijen hebben een positieve grondhouding. Belangrijk is ook de steun van de ateliers van de Rijksbouwmeester & Rijksadviseur voor de fysieke leefomgeving. De statuur van Boezem maakt dat deze meer dan positief zijn over het idee om juist hem hiervoor te vragen. 

Drie eerste locaties voor ontwerpopdrachten zijn kansrijk: 

• het stadslandgoed bij het JCV Vlissingen, het stadhuisplein Terneuzen en de binnenstad Gent. Aan Nederlandse zijde is er bereidheid bij gemeente, provincie en waterschap voor een opdracht voor het stadslandgoed Vlissingen;
• De Stad Gent heeft een vergroeningsopgave voor de binnenstad. Mogelijk kan dit in combinatie met het SMAK (Stedelijk Museum voor Aktuele Kunst), dan wel andere initiatieven rond Culturele hoofdstad leiden tot een concrete opdracht. Vleeshal Middelburg en SMAK hebben bijvoorbeeld een lange historische verbinding, onder meer door Marinus Boezem waarvan ook werk wordt tentoongesteld in SMAK;

• Terneuzen oriënteert zich op een culturele functie op het stadhuisplein rond het iconische Bakema-stadhuis. Ook hier speelt een vergroeningsopgave. met een conceptuele visie van Boezem als onderlegger zouden deze eerste drie plekken in ontwikkeling genomen kunnen worden.

   

Randvoorwaarden ontwerp

• Het ontwerp dat gevraagd wordt moet conceptueel een gebied dat (ogenschijnlijk) geen eenheid heeft verbinden. Daarbij gebruik makend van een aantal vaste elementen (bijv. locaties als het JCV, stadhuisplein en SMAK, en op termijn andere koppelingsgebieden of bijv. inpassing van een mogelijk nieuw kerncluster), maar ook in de wetenschap dat wellicht niet alle objecten of ruimte beschikbaar is, of dat andere objecten zich aandienen.
• Het gaat dus ook om een aanzet waarop andere kunnen voortborduren. Boezem die een eerste contour neerzet waar gezien zijn leeftijd (89) andere generaties op verder bouwen, met voldoende ruimte voor toekomstige kunstenaars, maar wel vanuit een conceptueel startpunt. Dus ook een levend ontwerp.
• Belangrijk is ook dat de burgers van het gebied betrokken worden, zodat zij er ook een verbinding mee voelen. Ook voor Gent is participatie van bevolking belangrijk in relatie tot bid culturele hoofdstad.
• Idee is om rond Boezem/SMAK een team te vormen van atelier Rijksbouwmeester en Stadsbouwmeester Gent/Vlaams bouwmeester (buitengebied), regionale overheden (NSPD-partners) en kunstensector (juist ook jongere kunstenaars en curatoren gericht op toekomst).